İş sözleşmesi, uyuşmazlık çıktığında ilk bakılan belgedir. Baştan açık ve eksiksiz yazılmış bir sözleşme, sonradan yaşanacak tartışmaların çoğunu önler. Aşağıda sözleşme hazırlanırken üzerinde durulması gereken başlıklar yer alıyor.
Sözleşmenin türü ve süresi
İş sözleşmeleri kural olarak belirsiz süreli kabul edilir. Belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için işin niteliği gereği objektif bir neden bulunması gerekir; böyle bir neden olmadan yapılan veya zincirleme yenilenen belirli süreli sözleşmeler belirsiz süreli sayılabilir.
Bu ayrım önemlidir: iş güvencesi hükümleri, fesih usulü ve tazminat hakları sözleşmenin türüne göre değişir.
Tarafların ve işin tanımı
Sözleşmede işverenin ticaret unvanı ve adresi ile işçinin kimlik bilgileri açıkça yer almalıdır. Görev tanımı, tarafların beklentilerini netleştirdiği için özellikle önemlidir; fazla genel bırakılan bir tanım, sonradan görev değişikliği ve çalışma koşullarında esaslı değişiklik tartışmalarına yol açar.
İşin yapılacağı yer de belirtilmelidir. İşyeri değişikliği ihtimali varsa buna ilişkin düzenleme baştan konulabilir.
Ücret ve ödeme koşulları
Ücretin brüt mü net mi kararlaştırıldığı açıkça yazılmalıdır. Ayrıca:
- Ödeme dönemi ve günü
- Varsa prim, ikramiye ve sosyal yardımların koşulları
- Yol ve yemek gibi yan hakların ücrete dâhil olup olmadığı
Yan hakların düzenli ve süreklilik arz edecek şekilde ödenmesi, ileride kıdem tazminatı hesabına esas "giydirilmiş ücret" kavramını etkileyebilir.
Çalışma süresi ve fazla çalışma
Haftalık çalışma süresi ve günlük çalışma düzeni yazılmalıdır. Fazla çalışma yapılacaksa işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanılacaksa bu da açıkça düzenlenmelidir.
Uyuşmazlıklarda ispat çoğunlukla kayıtlar üzerinden yürüdüğünden, giriş-çıkış kayıtlarının ve puantajın düzenli tutulması iki taraf için de koruyucudur.
Deneme süresi
Deneme süresi kararlaştırılacaksa sözleşmede açıkça yer almalıdır; kanunda öngörülen üst sınır aşılamaz. Bu süre içinde taraflar bildirim süresine uymadan ve tazminatsız fesih yapabilir, ancak çalışılan günlerin ücreti ve sosyal hakları saklıdır.
Gizlilik ve rekabet yasağı
Gizlilik yükümlülüğü çoğu iş ilişkisinde makul karşılanır. Buna karşılık rekabet yasağı, işçinin çalışma özgürlüğünü sınırladığı için sıkı koşullara tabidir: süre, coğrafi alan ve konu bakımından makul sınırlar içinde kalmalı ve işverenin korunmaya değer bir menfaati bulunmalıdır. Ölçüsüz kayıtlar geçersiz sayılabilir veya hâkim tarafından sınırlandırılabilir.
Sona erme ve bildirim süreleri
Sözleşmede fesih usulü, bildirim süreleri ve haklı nedenle fesih hâlleri belirtilmelidir. Feshin yazılı yapılması ve sebebinin açıkça gösterilmesi, sonraki aşamalarda belirleyici olur.
İş güvencesi kapsamındaki işçiler için geçersiz fesih iddiası, kanunda öngörülen kısa süre içinde arabulucuya başvurmayı gerektirir; bu süre kaçırıldığında işe iade yolu kapanır.
Sözleşmeye eklenmesi yararlı olan diğer noktalar
- Kişisel verilerin işlenmesine ilişkin aydınlatma ve varsa açık rıza metinleri
- Zimmetli araç, telefon veya bilgisayar teslim tutanakları
- Eğitim gideri karşılığı çalışma taahhüdü varsa koşulları
- Uzaktan çalışma yapılacaksa çalışma yeri, iletişim ve gider paylaşımı
Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir; sözleşme metni işin ve tarafların koşullarına göre ayrıca değerlendirilmelidir.